🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:49:07 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पुष्प (नपुंसकलिङ्ग)

फूल, कुसुम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुष्पम्पुष्पेपुष्पाणि
द्वितीयापुष्पम्पुष्पेपुष्पाणि
तृतीयापुष्पेणपुष्पाभ्याम्पुष्पैः
चतुर्थीपुष्पायपुष्पाभ्याम्पुष्पेभ्यः
पञ्चमीपुष्पात् / पुष्पाद्पुष्पाभ्याम्पुष्पेभ्यः
षष्ठीपुष्पस्यपुष्पयोःपुष्पाणाम्
सप्तमीपुष्पेपुष्पयोःपुष्पेषु
सम्बोधनहे पुष्पहे पुष्पेहे पुष्पाणि

अर्थ: फूल, कुसुम
संस्कृत: पर्याय: सुमनस्, प्रसून, कुसुम, सुम, पीलु

📚 अमरकोश में:
• फूल के नाम (२.४.१७) — पर्याय: सुमनस्, प्रसून, कुसुम, सुम
• गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम (२.४.१३२) — पर्याय: ग्रन्थिपर्ण, शुक, बर्ह, स्थौणेय, कुक्कुर
• मासिक धर्म (२.६.२१) — पर्याय: रज, आर्तव

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पुष्प (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापुष्पःपुष्पौपुष्पाः
द्वितीयापुष्पम्पुष्पौपुष्पान्
तृतीयापुष्पेणपुष्पाभ्याम्पुष्पैः
चतुर्थीपुष्पायपुष्पाभ्याम्पुष्पेभ्यः
पञ्चमीपुष्पात् / पुष्पाद्पुष्पाभ्याम्पुष्पेभ्यः
षष्ठीपुष्पस्यपुष्पयोःपुष्पाणाम्
सप्तमीपुष्पेपुष्पयोःपुष्पेषु
सम्बोधनहे पुष्पहे पुष्पौहे पुष्पाः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: सुमनस्, प्रसून, कुसुम, सुम, पीलु

📚 अमरकोश में:
• फूल के नाम (२.४.१७) — पर्याय: सुमनस्, प्रसून, कुसुम, सुम
• गठिवन (ग्रन्थिपर्ण) के नाम (२.४.१३२) — पर्याय: ग्रन्थिपर्ण, शुक, बर्ह, स्थौणेय, कुक्कुर
• मासिक धर्म (२.६.२१) — पर्याय: रज, आर्तव

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें