🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:24:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पूर्ण (पुंलिङ्ग)

भरा हुआ, आपूरित, पूरा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्णःपूर्णौपूर्णाः
द्वितीयापूर्णम्पूर्णौपूर्णान्
तृतीयापूर्णेनपूर्णाभ्याम्पूर्णैः
चतुर्थीपूर्णायपूर्णाभ्याम्पूर्णेभ्यः
पञ्चमीपूर्णात् / पूर्णाद्पूर्णाभ्याम्पूर्णेभ्यः
षष्ठीपूर्णस्यपूर्णयोःपूर्णानाम्
सप्तमीपूर्णेपूर्णयोःपूर्णेषु
सम्बोधनहे पूर्णहे पूर्णौहे पूर्णाः

अर्थ: भरा हुआ, आपूरित, पूरा किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: सम, सर्व, विश्व, अशेष, कृत्स्न

📚 अमरकोश में:
• सम्पूर्ण के और नाम (३.१.६४) — पर्याय: विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, अखण्ड
• भरा हुआ (३.१.९७) — पर्याय: पूरित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पूर्ण (नपुंसकलिङ्ग)

भरा हुआ, आपूरित, पूरा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्णम्पूर्णेपूर्णानि
द्वितीयापूर्णम्पूर्णेपूर्णानि
तृतीयापूर्णेनपूर्णाभ्याम्पूर्णैः
चतुर्थीपूर्णायपूर्णाभ्याम्पूर्णेभ्यः
पञ्चमीपूर्णात् / पूर्णाद्पूर्णाभ्याम्पूर्णेभ्यः
षष्ठीपूर्णस्यपूर्णयोःपूर्णानाम्
सप्तमीपूर्णेपूर्णयोःपूर्णेषु
सम्बोधनहे पूर्णहे पूर्णेहे पूर्णानि

अर्थ: भरा हुआ, आपूरित, पूरा किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: सम, सर्व, विश्व, अशेष, कृत्स्न

📚 अमरकोश में:
• सम्पूर्ण के और नाम (३.१.६४) — पर्याय: विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र, सकल, अखण्ड
• भरा हुआ (३.१.९७) — पर्याय: पूरित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें