🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:21:32 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पूर्व (पुंलिङ्ग)

सामने होने वाला, प्रथम, प्रमुख

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्वःपूर्वौपूर्वाः
द्वितीयापूर्वम्पूर्वौपूर्वान्
तृतीयापूर्वेणपूर्वाभ्याम्पूर्वैः
चतुर्थीपूर्वायपूर्वाभ्याम्पूर्वेभ्यः
पञ्चमीपूर्वात् / पूर्वाद्पूर्वाभ्याम्पूर्वेभ्यः
षष्ठीपूर्वस्यपूर्वयोःपूर्वाणाम्
सप्तमीपूर्वेपूर्वयोःपूर्वेषु
सम्बोधनहे पूर्वहे पूर्वौहे पूर्वाः

अर्थ: सामने होने वाला, प्रथम, प्रमुख
संस्कृत: पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 अमरकोश में:
• ब्रह्मा के और नाम (१.१.१८) — पर्याय: नाभिजन्मा, अण्डज, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन
• पहला (३.१.७९) — पर्याय: आदि, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य, नपुं॰

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

पूर्व (नपुंसकलिङ्ग)

सामने होने वाला, प्रथम, प्रमुख

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापूर्वम्पूर्वेपूर्वाणि
द्वितीयापूर्वम्पूर्वेपूर्वाणि
तृतीयापूर्वेणपूर्वाभ्याम्पूर्वैः
चतुर्थीपूर्वायपूर्वाभ्याम्पूर्वेभ्यः
पञ्चमीपूर्वात् / पूर्वाद्पूर्वाभ्याम्पूर्वेभ्यः
षष्ठीपूर्वस्यपूर्वयोःपूर्वाणाम्
सप्तमीपूर्वेपूर्वयोःपूर्वेषु
सम्बोधनहे पूर्वहे पूर्वेहे पूर्वाणि

अर्थ: सामने होने वाला, प्रथम, प्रमुख
संस्कृत: पर्याय: ब्रह्मन्, आत्मभू, सुरज्येष्ठ, परमेष्ठिन्, पितामह

📚 अमरकोश में:
• ब्रह्मा के और नाम (१.१.१८) — पर्याय: नाभिजन्मा, अण्डज, निधन, कमलोद्भव, सदानन्द, रजोमूर्ति, सत्यक, हंसवाहन
• पहला (३.१.७९) — पर्याय: आदि, पौरस्त्य, प्रथम, आद्य, नपुं॰

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें