🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:26:39 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

पृथ्वी (स्त्रीलिङ्ग)

पृथिवी, धरा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापृथ्वीपृथ्व्यौपृथ्व्यः
द्वितीयापृथ्वीम्पृथ्व्यौपृथ्वीः
तृतीयापृथ्व्यापृथ्वीभ्याम्पृथ्वीभिः
चतुर्थीपृथ्व्यैपृथ्वीभ्याम्पृथ्वीभ्यः
पञ्चमीपृथ्व्याःपृथ्वीभ्याम्पृथ्वीभ्यः
षष्ठीपृथ्व्याःपृथ्व्योःपृथ्वीनाम्
सप्तमीपृथ्व्याम्पृथ्व्योःपृथ्वीषु
सम्बोधनहे पृथ्विहे पृथ्व्यौहे पृथ्व्यः

अर्थ: पृथिवी, धरा
संस्कृत: पर्याय: भू, भूमि, अचला, अनन्ता, रसा

📚 अमरकोश में:
• पृथ्वी के और नाम (२.१.३) — पर्याय: सर्वंसहा, वसुमती, वसुधा, उर्वी, वसुन्धरा, गोत्रा, कु, पृथिवी, क्ष्मा, अवनि
• क्षमा (३.३.१५१) — पर्याय: सहनशीलता
• इरा (३.३.१८४) — पर्याय: वाणी, मदिरा, जल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें