🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:52:44 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रकृत (पुंलिङ्ग)

निशष्पन्न, पूरा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रकृतःप्रकृतौप्रकृताः
द्वितीयाप्रकृतम्प्रकृतौप्रकृतान्
तृतीयाप्रकृतेनप्रकृताभ्याम्प्रकृतैः
चतुर्थीप्रकृतायप्रकृताभ्याम्प्रकृतेभ्यः
पञ्चमीप्रकृतात् / प्रकृताद्प्रकृताभ्याम्प्रकृतेभ्यः
षष्ठीप्रकृतस्यप्रकृतयोःप्रकृतानाम्
सप्तमीप्रकृतेप्रकृतयोःप्रकृतेषु
सम्बोधनहे प्रकृतहे प्रकृतौहे प्रकृताः

अर्थ: निशष्पन्न, पूरा किया हुआ

📚 अमरकोश में:
• अनुबन्ध (३.३.१०६) — पर्याय: दोष, मुख्य, बालक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रकृत (नपुंसकलिङ्ग)

निशष्पन्न, पूरा किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रकृतम्प्रकृतेप्रकृतानि
द्वितीयाप्रकृतम्प्रकृतेप्रकृतानि
तृतीयाप्रकृतेनप्रकृताभ्याम्प्रकृतैः
चतुर्थीप्रकृतायप्रकृताभ्याम्प्रकृतेभ्यः
पञ्चमीप्रकृतात् / प्रकृताद्प्रकृताभ्याम्प्रकृतेभ्यः
षष्ठीप्रकृतस्यप्रकृतयोःप्रकृतानाम्
सप्तमीप्रकृतेप्रकृतयोःप्रकृतेषु
सम्बोधनहे प्रकृतहे प्रकृतेहे प्रकृतानि

अर्थ: निशष्पन्न, पूरा किया हुआ

📚 अमरकोश में:
• अनुबन्ध (३.३.१०६) — पर्याय: दोष, मुख्य, बालक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें