🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:21:02 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रकृति (स्त्रीलिङ्ग)

किसी वस्तु की नैसर्गिक स्थिति, माया, जड़जगत्, स्वाभाविक रूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रकृतिःप्रकृतीप्रकृतयः
द्वितीयाप्रकृतिम्प्रकृतीप्रकृतीः
तृतीयाप्रकृत्याप्रकृतिभ्याम्प्रकृतिभिः
चतुर्थीप्रकृतये / प्रकृत्यैप्रकृतिभ्याम्प्रकृतिभ्यः
पञ्चमीप्रकृतेः / प्रकृत्याःप्रकृतिभ्याम्प्रकृतिभ्यः
षष्ठीप्रकृतेः / प्रकृत्याःप्रकृत्योःप्रकृतीनाम्
सप्तमीप्रकृतौ / प्रकृत्याम्प्रकृत्योःप्रकृतिषु
सम्बोधनहे प्रकृतेहे प्रकृतीहे प्रकृतयः

अर्थ: किसी वस्तु की नैसर्गिक स्थिति, माया, जड़जगत्, स्वाभाविक रूप
संस्कृत: पर्याय: प्रधान, कूट

📚 अमरकोश में:
• प्रकृति के नाम (१.४.३०) — पर्याय: प्रधान
• स्वभाव के नाम (१.७.३९) — पर्याय: संसिद्धि, स्वरूप, स्वभाव, निसर्ग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬