🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:54:50 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रतल (नपुंसकलिङ्ग)

- प्रकृष्टं तलम् निम्नलोक के सात विभागों में से एक

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतलम्प्रतलेप्रतलानि
द्वितीयाप्रतलम्प्रतलेप्रतलानि
तृतीयाप्रतलेनप्रतलाभ्याम्प्रतलैः
चतुर्थीप्रतलायप्रतलाभ्याम्प्रतलेभ्यः
पञ्चमीप्रतलात् / प्रतलाद्प्रतलाभ्याम्प्रतलेभ्यः
षष्ठीप्रतलस्यप्रतलयोःप्रतलानाम्
सप्तमीप्रतलेप्रतलयोःप्रतलेषु
सम्बोधनहे प्रतलहे प्रतलेहे प्रतलानि

अर्थ: - प्रकृष्टं तलम् निम्नलोक के सात विभागों में से एक
संस्कृत: पर्याय: चपेट, प्रहस्त

📚 अमरकोश में:
• उँगलियाँ फैला हुआ हाथ (२.६.८५) — पर्याय: चपेट, प्रहस्त

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रतल (पुंलिङ्ग)

प्रकृष्टं तलम् खुले हाथ की हथेली

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतलःप्रतलौप्रतलाः
द्वितीयाप्रतलम्प्रतलौप्रतलान्
तृतीयाप्रतलेनप्रतलाभ्याम्प्रतलैः
चतुर्थीप्रतलायप्रतलाभ्याम्प्रतलेभ्यः
पञ्चमीप्रतलात् / प्रतलाद्प्रतलाभ्याम्प्रतलेभ्यः
षष्ठीप्रतलस्यप्रतलयोःप्रतलानाम्
सप्तमीप्रतलेप्रतलयोःप्रतलेषु
सम्बोधनहे प्रतलहे प्रतलौहे प्रतलाः

अर्थ: प्रकृष्टं तलम् खुले हाथ की हथेली
संस्कृत: पर्याय: चपेट, प्रहस्त

📚 अमरकोश में:
• उँगलियाँ फैला हुआ हाथ (२.६.८५) — पर्याय: चपेट, प्रहस्त

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें