🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:41:03 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रतिकश (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतिकशःप्रतिकशौप्रतिकशाः
द्वितीयाप्रतिकशम्प्रतिकशौप्रतिकशान्
तृतीयाप्रतिकशेनप्रतिकशाभ्याम्प्रतिकशैः
चतुर्थीप्रतिकशायप्रतिकशाभ्याम्प्रतिकशेभ्यः
पञ्चमीप्रतिकशात् / प्रतिकशाद्प्रतिकशाभ्याम्प्रतिकशेभ्यः
षष्ठीप्रतिकशस्यप्रतिकशयोःप्रतिकशानाम्
सप्तमीप्रतिकशेप्रतिकशयोःप्रतिकशेषु
सम्बोधनहे प्रतिकशहे प्रतिकशौहे प्रतिकशाः

अर्थ: —
English: (prob.) not obeying the whip, Pāṇ. vi, 1, 152 Sch.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रतिकश (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रतिकशम्प्रतिकशेप्रतिकशानि
द्वितीयाप्रतिकशम्प्रतिकशेप्रतिकशानि
तृतीयाप्रतिकशेनप्रतिकशाभ्याम्प्रतिकशैः
चतुर्थीप्रतिकशायप्रतिकशाभ्याम्प्रतिकशेभ्यः
पञ्चमीप्रतिकशात् / प्रतिकशाद्प्रतिकशाभ्याम्प्रतिकशेभ्यः
षष्ठीप्रतिकशस्यप्रतिकशयोःप्रतिकशानाम्
सप्तमीप्रतिकशेप्रतिकशयोःप्रतिकशेषु
सम्बोधनहे प्रतिकशहे प्रतिकशेहे प्रतिकशानि

अर्थ: —
English: (prob.) not obeying the whip, Pāṇ. vi, 1, 152 Sch.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬