🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:49:27 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रत्यय (पुंलिङ्ग)

धारणा, निश्चित विश्वास

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रत्ययःप्रत्ययौप्रत्ययाः
द्वितीयाप्रत्ययम्प्रत्ययौप्रत्ययान्
तृतीयाप्रत्ययेनप्रत्ययाभ्याम्प्रत्ययैः
चतुर्थीप्रत्ययायप्रत्ययाभ्याम्प्रत्ययेभ्यः
पञ्चमीप्रत्ययात् / प्रत्ययाद्प्रत्ययाभ्याम्प्रत्ययेभ्यः
षष्ठीप्रत्ययस्यप्रत्यययोःप्रत्ययानाम्
सप्तमीप्रत्ययेप्रत्यययोःप्रत्ययेषु
सम्बोधनहे प्रत्ययहे प्रत्ययौहे प्रत्ययाः

अर्थ: धारणा, निश्चित विश्वास
संस्कृत: पर्याय: अधीन, निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक

📚 अमरकोश में:
• प्रत्यय (३.३.१५६) — पर्याय: अधीन, शपथ, ज्ञान, विश्वास, कारण, छिद्र

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें