🕉️ 23 November 2026, Monday · 05:04:28 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रत्यूष (पुंलिङ्ग)

भोर, प्रभात, तड़का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रत्यूषःप्रत्यूषौप्रत्यूषाः
द्वितीयाप्रत्यूषम्प्रत्यूषौप्रत्यूषान्
तृतीयाप्रत्यूषेणप्रत्यूषाभ्याम्प्रत्यूषैः
चतुर्थीप्रत्यूषायप्रत्यूषाभ्याम्प्रत्यूषेभ्यः
पञ्चमीप्रत्यूषात् / प्रत्यूषाद्प्रत्यूषाभ्याम्प्रत्यूषेभ्यः
षष्ठीप्रत्यूषस्यप्रत्यूषयोःप्रत्यूषाणाम्
सप्तमीप्रत्यूषेप्रत्यूषयोःप्रत्यूषेषु
सम्बोधनहे प्रत्यूषहे प्रत्यूषौहे प्रत्यूषाः

अर्थ: भोर, प्रभात, तड़का
संस्कृत: पर्याय: अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस्, व्युष्ट

📚 अमरकोश में:
• प्रातःकाल के नाम (१.४.२) — पर्याय: अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रत्यूष (नपुंसकलिङ्ग)

भोर, प्रभात, तड़का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रत्यूषम्प्रत्यूषेप्रत्यूषाणि
द्वितीयाप्रत्यूषम्प्रत्यूषेप्रत्यूषाणि
तृतीयाप्रत्यूषेणप्रत्यूषाभ्याम्प्रत्यूषैः
चतुर्थीप्रत्यूषायप्रत्यूषाभ्याम्प्रत्यूषेभ्यः
पञ्चमीप्रत्यूषात् / प्रत्यूषाद्प्रत्यूषाभ्याम्प्रत्यूषेभ्यः
षष्ठीप्रत्यूषस्यप्रत्यूषयोःप्रत्यूषाणाम्
सप्तमीप्रत्यूषेप्रत्यूषयोःप्रत्यूषेषु
सम्बोधनहे प्रत्यूषहे प्रत्यूषेहे प्रत्यूषाणि

अर्थ: भोर, प्रभात, तड़का
संस्कृत: पर्याय: अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस्, व्युष्ट

📚 अमरकोश में:
• प्रातःकाल के नाम (१.४.२) — पर्याय: अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬