🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:59:59 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रथम (पुंलिङ्ग)

पहला, सबसे आगे का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रथमःप्रथमौप्रथमाः / प्रथमे
द्वितीयाप्रथमम्प्रथमौप्रथमान्
तृतीयाप्रथमेनप्रथमाभ्याम्प्रथमैः
चतुर्थीप्रथमायप्रथमाभ्याम्प्रथमेभ्यः
पञ्चमीप्रथमात् / प्रथमाद्प्रथमाभ्याम्प्रथमेभ्यः
षष्ठीप्रथमस्यप्रथमयोःप्रथमानाम्
सप्तमीप्रथमेप्रथमयोःप्रथमेषु
सम्बोधनहे प्रथमहे प्रथमौहे प्रथमाः / हे प्रथमे

अर्थ: पहला, सबसे आगे का
संस्कृत: पर्याय: आदि, पूर्व, पौरस्त्य, आद्य, मूल

📚 अमरकोश में:
• पहला (३.१.७९) — पर्याय: आदि, पूर्व, पौरस्त्य, आद्य, नपुं॰

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रथम (नपुंसकलिङ्ग)

पहला, सबसे आगे का

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रथमम्प्रथमेप्रथमानि
द्वितीयाप्रथमम्प्रथमेप्रथमानि
तृतीयाप्रथमेनप्रथमाभ्याम्प्रथमैः
चतुर्थीप्रथमायप्रथमाभ्याम्प्रथमेभ्यः
पञ्चमीप्रथमात् / प्रथमाद्प्रथमाभ्याम्प्रथमेभ्यः
षष्ठीप्रथमस्यप्रथमयोःप्रथमानाम्
सप्तमीप्रथमेप्रथमयोःप्रथमेषु
सम्बोधनहे प्रथमहे प्रथमेहे प्रथमानि

अर्थ: पहला, सबसे आगे का
संस्कृत: पर्याय: आदि, पूर्व, पौरस्त्य, आद्य, मूल

📚 अमरकोश में:
• पहला (३.१.७९) — पर्याय: आदि, पूर्व, पौरस्त्य, आद्य, नपुं॰

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें