🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:17:11 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रथित (पुंलिङ्ग)

बढ़ाया हुआ, विस्तार किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रथितःप्रथितौप्रथिताः
द्वितीयाप्रथितम्प्रथितौप्रथितान्
तृतीयाप्रथितेनप्रथिताभ्याम्प्रथितैः
चतुर्थीप्रथितायप्रथिताभ्याम्प्रथितेभ्यः
पञ्चमीप्रथितात् / प्रथिताद्प्रथिताभ्याम्प्रथितेभ्यः
षष्ठीप्रथितस्यप्रथितयोःप्रथितानाम्
सप्तमीप्रथितेप्रथितयोःप्रथितेषु
सम्बोधनहे प्रथितहे प्रथितौहे प्रथिताः

अर्थ: बढ़ाया हुआ, विस्तार किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: प्रतीत, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत

📚 अमरकोश में:
• प्रसिद्ध (३.१.९) — पर्याय: प्रतीत, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रथित (नपुंसकलिङ्ग)

बढ़ाया हुआ, विस्तार किया हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रथितम्प्रथितेप्रथितानि
द्वितीयाप्रथितम्प्रथितेप्रथितानि
तृतीयाप्रथितेनप्रथिताभ्याम्प्रथितैः
चतुर्थीप्रथितायप्रथिताभ्याम्प्रथितेभ्यः
पञ्चमीप्रथितात् / प्रथिताद्प्रथिताभ्याम्प्रथितेभ्यः
षष्ठीप्रथितस्यप्रथितयोःप्रथितानाम्
सप्तमीप्रथितेप्रथितयोःप्रथितेषु
सम्बोधनहे प्रथितहे प्रथितेहे प्रथितानि

अर्थ: बढ़ाया हुआ, विस्तार किया हुआ
संस्कृत: पर्याय: प्रतीत, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत

📚 अमरकोश में:
• प्रसिद्ध (३.१.९) — पर्याय: प्रतीत, ख्यात, वित्त, विज्ञात, विश्रुत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें