🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:17:09 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रधान (पुंलिङ्ग)

मुख्य, मूल, प्रमुख, बड़ा, उत्तम, सर्वश्रेष्ठ जैसा कि प्रधानामात्य, प्रधान-पुरुश्ःआ आआडी ंऎम्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रधानःप्रधानौप्रधानाः
द्वितीयाप्रधानम्प्रधानौप्रधानान्
तृतीयाप्रधानेनप्रधानाभ्याम्प्रधानैः
चतुर्थीप्रधानायप्रधानाभ्याम्प्रधानेभ्यः
पञ्चमीप्रधानात् / प्रधानाद्प्रधानाभ्याम्प्रधानेभ्यः
षष्ठीप्रधानस्यप्रधानयोःप्रधानानाम्
सप्तमीप्रधानेप्रधानयोःप्रधानेषु
सम्बोधनहे प्रधानहे प्रधानौहे प्रधानाः

अर्थ: मुख्य, मूल, प्रमुख, बड़ा, उत्तम, सर्वश्रेष्ठ जैसा कि प्रधानामात्य, प्रधान-पुरुश्ःआ आआडी ंऎम्
संस्कृत: पर्याय: प्रकृति, कूट

📚 अमरकोश में:
• प्रकृति के नाम (१.४.३०) — पर्याय: प्रकृति
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, मुख्य, वर्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य
• तन्त्र (३.३.१९३) — पर्याय: सिद्धान्त, करघा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रधान (नपुंसकलिङ्ग)

मुख्य, मूल, प्रमुख, बड़ा, उत्तम, सर्वश्रेष्ठ जैसा कि प्रधानामात्य, प्रधान-पुरुश्ःआ आआडी ंऎम्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रधानम्प्रधानेप्रधानानि
द्वितीयाप्रधानम्प्रधानेप्रधानानि
तृतीयाप्रधानेनप्रधानाभ्याम्प्रधानैः
चतुर्थीप्रधानायप्रधानाभ्याम्प्रधानेभ्यः
पञ्चमीप्रधानात् / प्रधानाद्प्रधानाभ्याम्प्रधानेभ्यः
षष्ठीप्रधानस्यप्रधानयोःप्रधानानाम्
सप्तमीप्रधानेप्रधानयोःप्रधानेषु
सम्बोधनहे प्रधानहे प्रधानेहे प्रधानानि

अर्थ: मुख्य, मूल, प्रमुख, बड़ा, उत्तम, सर्वश्रेष्ठ जैसा कि प्रधानामात्य, प्रधान-पुरुश्ःआ आआडी ंऎम्
संस्कृत: पर्याय: प्रकृति, कूट

📚 अमरकोश में:
• प्रकृति के नाम (१.४.३०) — पर्याय: प्रकृति
• श्रेष्ठ/मुख्य (३.१.५७) — पर्याय: प्रमुख, प्रवेक, अनुत्तम, उत्तम, मुख्य, वर्य, वरेण्य, प्रवर्ह, अनवरार्ध्य
• तन्त्र (३.३.१९३) — पर्याय: सिद्धान्त, करघा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें