🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:14:12 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रभात (पुंलिङ्ग)

जो स्पष्ट या प्रकाशित होने लगा हो

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रभातःप्रभातौप्रभाताः
द्वितीयाप्रभातम्प्रभातौप्रभातान्
तृतीयाप्रभातेनप्रभाताभ्याम्प्रभातैः
चतुर्थीप्रभातायप्रभाताभ्याम्प्रभातेभ्यः
पञ्चमीप्रभातात् / प्रभाताद्प्रभाताभ्याम्प्रभातेभ्यः
षष्ठीप्रभातस्यप्रभातयोःप्रभातानाम्
सप्तमीप्रभातेप्रभातयोःप्रभातेषु
सम्बोधनहे प्रभातहे प्रभातौहे प्रभाताः

अर्थ: जो स्पष्ट या प्रकाशित होने लगा हो
संस्कृत: पर्याय: प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस्

📚 अमरकोश में:
• प्रातःकाल के और नाम (१.४.३) — पर्याय: व्युष्ट, विभात, गोसर्ग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रभात (नपुंसकलिङ्ग)

जो स्पष्ट या प्रकाशित होने लगा हो

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रभातम्प्रभातेप्रभातानि
द्वितीयाप्रभातम्प्रभातेप्रभातानि
तृतीयाप्रभातेनप्रभाताभ्याम्प्रभातैः
चतुर्थीप्रभातायप्रभाताभ्याम्प्रभातेभ्यः
पञ्चमीप्रभातात् / प्रभाताद्प्रभाताभ्याम्प्रभातेभ्यः
षष्ठीप्रभातस्यप्रभातयोःप्रभातानाम्
सप्तमीप्रभातेप्रभातयोःप्रभातेषु
सम्बोधनहे प्रभातहे प्रभातेहे प्रभातानि

अर्थ: जो स्पष्ट या प्रकाशित होने लगा हो
संस्कृत: पर्याय: प्रत्यूष, अहर्मुख, कल्य, उषस्, प्रत्युषस्

📚 अमरकोश में:
• प्रातःकाल के और नाम (१.४.३) — पर्याय: व्युष्ट, विभात, गोसर्ग

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें