🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:45:29 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रयत (पुंलिङ्ग)

नियंत्रित, जितेन्द्रिय, पूत, पावन, भक्त, धार्मिक अनुष्ठानों एवं साधनाओं से जिसने अपने आपको पवित्र बना लिया है, आत्मसंयमी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रयतःप्रयतौप्रयताः
द्वितीयाप्रयतम्प्रयतौप्रयतान्
तृतीयाप्रयतेनप्रयताभ्याम्प्रयतैः
चतुर्थीप्रयतायप्रयताभ्याम्प्रयतेभ्यः
पञ्चमीप्रयतात् / प्रयताद्प्रयताभ्याम्प्रयतेभ्यः
षष्ठीप्रयतस्यप्रयतयोःप्रयतानाम्
सप्तमीप्रयतेप्रयतयोःप्रयतेषु
सम्बोधनहे प्रयतहे प्रयतौहे प्रयताः

अर्थ: नियंत्रित, जितेन्द्रिय, पूत, पावन, भक्त, धार्मिक अनुष्ठानों एवं साधनाओं से जिसने अपने आपको पवित्र बना लिया है, आत्मसंयमी
संस्कृत: पर्याय: पवित्र, पूत, मेध्य, विविक्ति

📚 अमरकोश में:
• पवित्र (२.७.४९) — पर्याय: पवित्र, पूत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रयत (नपुंसकलिङ्ग)

नियंत्रित, जितेन्द्रिय, पूत, पावन, भक्त, धार्मिक अनुष्ठानों एवं साधनाओं से जिसने अपने आपको पवित्र बना लिया है, आत्मसंयमी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रयतम्प्रयतेप्रयतानि
द्वितीयाप्रयतम्प्रयतेप्रयतानि
तृतीयाप्रयतेनप्रयताभ्याम्प्रयतैः
चतुर्थीप्रयतायप्रयताभ्याम्प्रयतेभ्यः
पञ्चमीप्रयतात् / प्रयताद्प्रयताभ्याम्प्रयतेभ्यः
षष्ठीप्रयतस्यप्रयतयोःप्रयतानाम्
सप्तमीप्रयतेप्रयतयोःप्रयतेषु
सम्बोधनहे प्रयतहे प्रयतेहे प्रयतानि

अर्थ: नियंत्रित, जितेन्द्रिय, पूत, पावन, भक्त, धार्मिक अनुष्ठानों एवं साधनाओं से जिसने अपने आपको पवित्र बना लिया है, आत्मसंयमी
संस्कृत: पर्याय: पवित्र, पूत, मेध्य, विविक्ति

📚 अमरकोश में:
• पवित्र (२.७.४९) — पर्याय: पवित्र, पूत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें