🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:33:41 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रयत्न (पुंलिङ्ग)

प्रयास, चेष्टा, उद्योग

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रयत्नःप्रयत्नौप्रयत्नाः
द्वितीयाप्रयत्नम्प्रयत्नौप्रयत्नान्
तृतीयाप्रयत्नेनप्रयत्नाभ्याम्प्रयत्नैः
चतुर्थीप्रयत्नायप्रयत्नाभ्याम्प्रयत्नेभ्यः
पञ्चमीप्रयत्नात् / प्रयत्नाद्प्रयत्नाभ्याम्प्रयत्नेभ्यः
षष्ठीप्रयत्नस्यप्रयत्नयोःप्रयत्नानाम्
सप्तमीप्रयत्नेप्रयत्नयोःप्रयत्नेषु
सम्बोधनहे प्रयत्नहे प्रयत्नौहे प्रयत्नाः

अर्थ: प्रयास, चेष्टा, उद्योग

📚 अमरकोश में:
• आत्मा (३.३.११७) — पर्याय: धैर्य, बुद्धि, स्वभाव, ब्रह्म, शरीर
• भग (३.३.३२) — पर्याय: ऐश्वर्य, इच्छा, महिमा, वीर्य, सूर्य, यश
• आस्था (३.३.९५) — पर्याय: सभा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें