🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:01:27 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रयात (पुंलिङ्ग)

आगे बड़ा हुआ, गया हुआ, विसर्जित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रयातःप्रयातौप्रयाताः
द्वितीयाप्रयातम्प्रयातौप्रयातान्
तृतीयाप्रयातेनप्रयाताभ्याम्प्रयातैः
चतुर्थीप्रयातायप्रयाताभ्याम्प्रयातेभ्यः
पञ्चमीप्रयातात् / प्रयाताद्प्रयाताभ्याम्प्रयातेभ्यः
षष्ठीप्रयातस्यप्रयातयोःप्रयातानाम्
सप्तमीप्रयातेप्रयातयोःप्रयातेषु
सम्बोधनहे प्रयातहे प्रयातौहे प्रयाताः

अर्थ: आगे बड़ा हुआ, गया हुआ, विसर्जित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रयात (नपुंसकलिङ्ग)

आगे बड़ा हुआ, गया हुआ, विसर्जित

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रयातम्प्रयातेप्रयातानि
द्वितीयाप्रयातम्प्रयातेप्रयातानि
तृतीयाप्रयातेनप्रयाताभ्याम्प्रयातैः
चतुर्थीप्रयातायप्रयाताभ्याम्प्रयातेभ्यः
पञ्चमीप्रयातात् / प्रयाताद्प्रयाताभ्याम्प्रयातेभ्यः
षष्ठीप्रयातस्यप्रयातयोःप्रयातानाम्
सप्तमीप्रयातेप्रयातयोःप्रयातेषु
सम्बोधनहे प्रयातहे प्रयातेहे प्रयातानि

अर्थ: आगे बड़ा हुआ, गया हुआ, विसर्जित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें