🕉️ 23 November 2026, Monday · 12:33:01 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रवार्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रवार्यःप्रवार्यौप्रवार्याः
द्वितीयाप्रवार्यम्प्रवार्यौप्रवार्यान्
तृतीयाप्रवार्येणप्रवार्याभ्याम्प्रवार्यैः
चतुर्थीप्रवार्यायप्रवार्याभ्याम्प्रवार्येभ्यः
पञ्चमीप्रवार्यात् / प्रवार्याद्प्रवार्याभ्याम्प्रवार्येभ्यः
षष्ठीप्रवार्यस्यप्रवार्ययोःप्रवार्याणाम्
सप्तमीप्रवार्येप्रवार्ययोःप्रवार्येषु
सम्बोधनहे प्रवार्यहे प्रवार्यौहे प्रवार्याः

अर्थ: —
English: to be satisfied, MBh. v, 149.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रवार्य (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रवार्यम्प्रवार्येप्रवार्याणि
द्वितीयाप्रवार्यम्प्रवार्येप्रवार्याणि
तृतीयाप्रवार्येणप्रवार्याभ्याम्प्रवार्यैः
चतुर्थीप्रवार्यायप्रवार्याभ्याम्प्रवार्येभ्यः
पञ्चमीप्रवार्यात् / प्रवार्याद्प्रवार्याभ्याम्प्रवार्येभ्यः
षष्ठीप्रवार्यस्यप्रवार्ययोःप्रवार्याणाम्
सप्तमीप्रवार्येप्रवार्ययोःप्रवार्येषु
सम्बोधनहे प्रवार्यहे प्रवार्येहे प्रवार्याणि

अर्थ: —
English: to be satisfied, MBh. v, 149.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬