🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:11:51 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रष्ठ (पुंलिङ्ग)

क सामने खड़ा हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रष्ठःप्रष्ठौप्रष्ठाः
द्वितीयाप्रष्ठम्प्रष्ठौप्रष्ठान्
तृतीयाप्रष्ठेनप्रष्ठाभ्याम्प्रष्ठैः
चतुर्थीप्रष्ठायप्रष्ठाभ्याम्प्रष्ठेभ्यः
पञ्चमीप्रष्ठात् / प्रष्ठाद्प्रष्ठाभ्याम्प्रष्ठेभ्यः
षष्ठीप्रष्ठस्यप्रष्ठयोःप्रष्ठानाम्
सप्तमीप्रष्ठेप्रष्ठयोःप्रष्ठेषु
सम्बोधनहे प्रष्ठहे प्रष्ठौहे प्रष्ठाः

अर्थ: क सामने खड़ा हुआ
संस्कृत: पर्याय: पुरोग, अग्रेसर, अग्रतःसर, पुरःसर, पुरोगम

📚 अमरकोश में:
• आगे चलने वाला (२.८.७२) — पर्याय: पुरोग, अग्रेसर, अग्रतःसर, पुरःसर, पुरोगम, पुरोगामी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रष्ठ (नपुंसकलिङ्ग)

क सामने खड़ा हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रष्ठम्प्रष्ठेप्रष्ठानि
द्वितीयाप्रष्ठम्प्रष्ठेप्रष्ठानि
तृतीयाप्रष्ठेनप्रष्ठाभ्याम्प्रष्ठैः
चतुर्थीप्रष्ठायप्रष्ठाभ्याम्प्रष्ठेभ्यः
पञ्चमीप्रष्ठात् / प्रष्ठाद्प्रष्ठाभ्याम्प्रष्ठेभ्यः
षष्ठीप्रष्ठस्यप्रष्ठयोःप्रष्ठानाम्
सप्तमीप्रष्ठेप्रष्ठयोःप्रष्ठेषु
सम्बोधनहे प्रष्ठहे प्रष्ठेहे प्रष्ठानि

अर्थ: क सामने खड़ा हुआ
संस्कृत: पर्याय: पुरोग, अग्रेसर, अग्रतःसर, पुरःसर, पुरोगम

📚 अमरकोश में:
• आगे चलने वाला (२.८.७२) — पर्याय: पुरोग, अग्रेसर, अग्रतःसर, पुरःसर, पुरोगम, पुरोगामी

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें