🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:49:20 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रसन्न (पुंलिङ्ग)

पवित्र, स्वच्छ, उज्ज्वल, निर्मल, विमल, पारदर्शी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रसन्नःप्रसन्नौप्रसन्नाः
द्वितीयाप्रसन्नम्प्रसन्नौप्रसन्नान्
तृतीयाप्रसन्नेनप्रसन्नाभ्याम्प्रसन्नैः
चतुर्थीप्रसन्नायप्रसन्नाभ्याम्प्रसन्नेभ्यः
पञ्चमीप्रसन्नात् / प्रसन्नाद्प्रसन्नाभ्याम्प्रसन्नेभ्यः
षष्ठीप्रसन्नस्यप्रसन्नयोःप्रसन्नानाम्
सप्तमीप्रसन्नेप्रसन्नयोःप्रसन्नेषु
सम्बोधनहे प्रसन्नहे प्रसन्नौहे प्रसन्नाः

अर्थ: पवित्र, स्वच्छ, उज्ज्वल, निर्मल, विमल, पारदर्शी
संस्कृत: पर्याय: आच्छ

📚 अमरकोश में:
• प्रतीत (३.३.८९) — पर्याय: प्रसिद्ध
• आराधन (३.३.१३३) — पर्याय: साधना, प्राप्ति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रसन्न (नपुंसकलिङ्ग)

पवित्र, स्वच्छ, उज्ज्वल, निर्मल, विमल, पारदर्शी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रसन्नम्प्रसन्नेप्रसन्नानि
द्वितीयाप्रसन्नम्प्रसन्नेप्रसन्नानि
तृतीयाप्रसन्नेनप्रसन्नाभ्याम्प्रसन्नैः
चतुर्थीप्रसन्नायप्रसन्नाभ्याम्प्रसन्नेभ्यः
पञ्चमीप्रसन्नात् / प्रसन्नाद्प्रसन्नाभ्याम्प्रसन्नेभ्यः
षष्ठीप्रसन्नस्यप्रसन्नयोःप्रसन्नानाम्
सप्तमीप्रसन्नेप्रसन्नयोःप्रसन्नेषु
सम्बोधनहे प्रसन्नहे प्रसन्नेहे प्रसन्नानि

अर्थ: पवित्र, स्वच्छ, उज्ज्वल, निर्मल, विमल, पारदर्शी
संस्कृत: पर्याय: आच्छ

📚 अमरकोश में:
• प्रतीत (३.३.८९) — पर्याय: प्रसिद्ध
• आराधन (३.३.१३३) — पर्याय: साधना, प्राप्ति

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬