🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:01:33 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रसाधन (नपुंसकलिङ्ग)

निष्पन्न करना, कार्यान्वित करना, करवाना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रसाधनम्प्रसाधनेप्रसाधनानि
द्वितीयाप्रसाधनम्प्रसाधनेप्रसाधनानि
तृतीयाप्रसाधनेनप्रसाधनाभ्याम्प्रसाधनैः
चतुर्थीप्रसाधनायप्रसाधनाभ्याम्प्रसाधनेभ्यः
पञ्चमीप्रसाधनात् / प्रसाधनाद्प्रसाधनाभ्याम्प्रसाधनेभ्यः
षष्ठीप्रसाधनस्यप्रसाधनयोःप्रसाधनानाम्
सप्तमीप्रसाधनेप्रसाधनयोःप्रसाधनेषु
सम्बोधनहे प्रसाधनहे प्रसाधनेहे प्रसाधनानि

अर्थ: निष्पन्न करना, कार्यान्वित करना, करवाना
संस्कृत: पर्याय: आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्मन्

📚 अमरकोश में:
• शृंगार/वेशभूषा (२.६.१००) — पर्याय: आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्म

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रसाधन (पुंलिङ्ग)

कंघी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रसाधनःप्रसाधनौप्रसाधनाः
द्वितीयाप्रसाधनम्प्रसाधनौप्रसाधनान्
तृतीयाप्रसाधनेनप्रसाधनाभ्याम्प्रसाधनैः
चतुर्थीप्रसाधनायप्रसाधनाभ्याम्प्रसाधनेभ्यः
पञ्चमीप्रसाधनात् / प्रसाधनाद्प्रसाधनाभ्याम्प्रसाधनेभ्यः
षष्ठीप्रसाधनस्यप्रसाधनयोःप्रसाधनानाम्
सप्तमीप्रसाधनेप्रसाधनयोःप्रसाधनेषु
सम्बोधनहे प्रसाधनहे प्रसाधनौहे प्रसाधनाः

अर्थ: कंघी
संस्कृत: पर्याय: आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्मन्

📚 अमरकोश में:
• शृंगार/वेशभूषा (२.६.१००) — पर्याय: आकल्प, वेष, नेपथ्य, प्रतिकर्म

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬