🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:22:32 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रस्थ (पुंलिङ्ग)

जाने वाला, दर्शन करने वाला, पालन करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रस्थःप्रस्थौप्रस्थाः
द्वितीयाप्रस्थम्प्रस्थौप्रस्थान्
तृतीयाप्रस्थेनप्रस्थाभ्याम्प्रस्थैः
चतुर्थीप्रस्थायप्रस्थाभ्याम्प्रस्थेभ्यः
पञ्चमीप्रस्थात् / प्रस्थाद्प्रस्थाभ्याम्प्रस्थेभ्यः
षष्ठीप्रस्थस्यप्रस्थयोःप्रस्थानाम्
सप्तमीप्रस्थेप्रस्थयोःप्रस्थेषु
सम्बोधनहे प्रस्थहे प्रस्थौहे प्रस्थाः

अर्थ: जाने वाला, दर्शन करने वाला, पालन करने वाला
संस्कृत: पर्याय: स्नु, सानु, शृङ्ग

📚 अमरकोश में:
• पर्वत का समतल भाग (पठार) (२.३.५) — पर्याय: स्नु, सानु
• माप (२.९.८५) — पर्याय: यौतव, द्रुवय, पाय्य, माप, अंगुल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रस्थ (नपुंसकलिङ्ग)

जाने वाला, दर्शन करने वाला, पालन करने वाला

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रस्थम्प्रस्थेप्रस्थानि
द्वितीयाप्रस्थम्प्रस्थेप्रस्थानि
तृतीयाप्रस्थेनप्रस्थाभ्याम्प्रस्थैः
चतुर्थीप्रस्थायप्रस्थाभ्याम्प्रस्थेभ्यः
पञ्चमीप्रस्थात् / प्रस्थाद्प्रस्थाभ्याम्प्रस्थेभ्यः
षष्ठीप्रस्थस्यप्रस्थयोःप्रस्थानाम्
सप्तमीप्रस्थेप्रस्थयोःप्रस्थेषु
सम्बोधनहे प्रस्थहे प्रस्थेहे प्रस्थानि

अर्थ: जाने वाला, दर्शन करने वाला, पालन करने वाला
संस्कृत: पर्याय: स्नु, सानु, शृङ्ग

📚 अमरकोश में:
• पर्वत का समतल भाग (पठार) (२.३.५) — पर्याय: स्नु, सानु
• माप (२.९.८५) — पर्याय: यौतव, द्रुवय, पाय्य, माप, अंगुल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें