🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:01:41 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रहस्त (पुंलिङ्ग)

प्रततः प्रसृतो हस्तः- प्रा.स . खुला हाथ जिसकी अँगुलियाँ फैली हों

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रहस्तःप्रहस्तौप्रहस्ताः
द्वितीयाप्रहस्तम्प्रहस्तौप्रहस्तान्
तृतीयाप्रहस्तेनप्रहस्ताभ्याम्प्रहस्तैः
चतुर्थीप्रहस्तायप्रहस्ताभ्याम्प्रहस्तेभ्यः
पञ्चमीप्रहस्तात् / प्रहस्ताद्प्रहस्ताभ्याम्प्रहस्तेभ्यः
षष्ठीप्रहस्तस्यप्रहस्तयोःप्रहस्तानाम्
सप्तमीप्रहस्तेप्रहस्तयोःप्रहस्तेषु
सम्बोधनहे प्रहस्तहे प्रहस्तौहे प्रहस्ताः

अर्थ: प्रततः प्रसृतो हस्तः- प्रा.स . खुला हाथ जिसकी अँगुलियाँ फैली हों
संस्कृत: पर्याय: चपेट, प्रतल

📚 अमरकोश में:
• उँगलियाँ फैला हुआ हाथ (२.६.८५) — पर्याय: चपेट, प्रतल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रहस्त (नपुंसकलिङ्ग)

प्रततः प्रसृतो हस्तः- प्रा.स . खुला हाथ जिसकी अँगुलियाँ फैली हों

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रहस्तम्प्रहस्तेप्रहस्तानि
द्वितीयाप्रहस्तम्प्रहस्तेप्रहस्तानि
तृतीयाप्रहस्तेनप्रहस्ताभ्याम्प्रहस्तैः
चतुर्थीप्रहस्तायप्रहस्ताभ्याम्प्रहस्तेभ्यः
पञ्चमीप्रहस्तात् / प्रहस्ताद्प्रहस्ताभ्याम्प्रहस्तेभ्यः
षष्ठीप्रहस्तस्यप्रहस्तयोःप्रहस्तानाम्
सप्तमीप्रहस्तेप्रहस्तयोःप्रहस्तेषु
सम्बोधनहे प्रहस्तहे प्रहस्तेहे प्रहस्तानि

अर्थ: प्रततः प्रसृतो हस्तः- प्रा.स . खुला हाथ जिसकी अँगुलियाँ फैली हों
संस्कृत: पर्याय: चपेट, प्रतल
English: long-handed, Inscr.

📚 अमरकोश में:
• उँगलियाँ फैला हुआ हाथ (२.६.८५) — पर्याय: चपेट, प्रतल

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬