🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:54:07 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्राकृत (पुंलिङ्ग)

मौलिक, नैसर्गिक, अपरिवर्तित, अविकृत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राकृतःप्राकृतौप्राकृताः
द्वितीयाप्राकृतम्प्राकृतौप्राकृतान्
तृतीयाप्राकृतेनप्राकृताभ्याम्प्राकृतैः
चतुर्थीप्राकृतायप्राकृताभ्याम्प्राकृतेभ्यः
पञ्चमीप्राकृतात् / प्राकृताद्प्राकृताभ्याम्प्राकृतेभ्यः
षष्ठीप्राकृतस्यप्राकृतयोःप्राकृतानाम्
सप्तमीप्राकृतेप्राकृतयोःप्राकृतेषु
सम्बोधनहे प्राकृतहे प्राकृतौहे प्राकृताः

अर्थ: मौलिक, नैसर्गिक, अपरिवर्तित, अविकृत
संस्कृत: पर्याय: विवर्ण, पामर, नीच, पृथग्जन, निहीन

📚 अमरकोश में:
• नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — पर्याय: विवर्ण, पामर, नीच, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक, इतर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्राकृत (नपुंसकलिङ्ग)

मौलिक, नैसर्गिक, अपरिवर्तित, अविकृत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राकृतम्प्राकृतेप्राकृतानि
द्वितीयाप्राकृतम्प्राकृतेप्राकृतानि
तृतीयाप्राकृतेनप्राकृताभ्याम्प्राकृतैः
चतुर्थीप्राकृतायप्राकृताभ्याम्प्राकृतेभ्यः
पञ्चमीप्राकृतात् / प्राकृताद्प्राकृताभ्याम्प्राकृतेभ्यः
षष्ठीप्राकृतस्यप्राकृतयोःप्राकृतानाम्
सप्तमीप्राकृतेप्राकृतयोःप्राकृतेषु
सम्बोधनहे प्राकृतहे प्राकृतेहे प्राकृतानि

अर्थ: मौलिक, नैसर्गिक, अपरिवर्तित, अविकृत
संस्कृत: पर्याय: विवर्ण, पामर, नीच, पृथग्जन, निहीन

📚 अमरकोश में:
• नीच/साधारण व्यक्ति (२.१०.१६) — पर्याय: विवर्ण, पामर, नीच, पृथग्जन, निहीन, अपसद, जाल्म, क्षुल्लक, इतर

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें