🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:46:07 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्राज्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राज्यःप्राज्यौप्राज्याः
द्वितीयाप्राज्यम्प्राज्यौप्राज्यान्
तृतीयाप्राज्येनप्राज्याभ्याम्प्राज्यैः
चतुर्थीप्राज्यायप्राज्याभ्याम्प्राज्येभ्यः
पञ्चमीप्राज्यात् / प्राज्याद्प्राज्याभ्याम्प्राज्येभ्यः
षष्ठीप्राज्यस्यप्राज्ययोःप्राज्यानाम्
सप्तमीप्राज्येप्राज्ययोःप्राज्येषु
सम्बोधनहे प्राज्यहे प्राज्यौहे प्राज्याः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: प्रभूत, प्रचुर, अदभ्र, बहुल, बहु
English: (? fr. प्र + आज्य, ‘having much ghee’) copious, abundant, large, great, important, MBh.; Kāv. &c.

📚 अमरकोश में:
• बहुत/प्रचुर (३.१.६२) — पर्याय: प्रभूत, प्रचुर, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, पुरु, भूयिष्ठ, स्फार, भूयस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्राज्य (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राज्यम्प्राज्येप्राज्यानि
द्वितीयाप्राज्यम्प्राज्येप्राज्यानि
तृतीयाप्राज्येनप्राज्याभ्याम्प्राज्यैः
चतुर्थीप्राज्यायप्राज्याभ्याम्प्राज्येभ्यः
पञ्चमीप्राज्यात् / प्राज्याद्प्राज्याभ्याम्प्राज्येभ्यः
षष्ठीप्राज्यस्यप्राज्ययोःप्राज्यानाम्
सप्तमीप्राज्येप्राज्ययोःप्राज्येषु
सम्बोधनहे प्राज्यहे प्राज्येहे प्राज्यानि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: प्रभूत, प्रचुर, अदभ्र, बहुल, बहु
English: (? fr. प्र + आज्य, ‘having much ghee’) copious, abundant, large, great, important, MBh.; Kāv. &c.

📚 अमरकोश में:
• बहुत/प्रचुर (३.१.६२) — पर्याय: प्रभूत, प्रचुर, अदभ्र, बहुल, बहु, पुरुहू, पुरु, भूयिष्ठ, स्फार, भूयस्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें