🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:59:41 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्राण (पुंलिङ्ग)

सांस, श्वास

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राणःप्राणौप्राणाः
द्वितीयाप्राणम्प्राणौप्राणान्
तृतीयाप्राणेनप्राणाभ्याम्प्राणैः
चतुर्थीप्राणायप्राणाभ्याम्प्राणेभ्यः
पञ्चमीप्राणात् / प्राणाद्प्राणाभ्याम्प्राणेभ्यः
षष्ठीप्राणस्यप्राणयोःप्राणानाम्
सप्तमीप्राणेप्राणयोःप्राणेषु
सम्बोधनहे प्राणहे प्राणौहे प्राणाः

अर्थ: सांस, श्वास
संस्कृत: पर्याय: अपान, समान, उदान, व्यान, सत्त्व

📚 अमरकोश में:
• तेज़ आँधी के नाम (१.१.७६) — पर्याय: प्रकम्पन, महावात, अपान, समान, उदान, व्यान
• बल/शक्ति (२.८.१०२) — पर्याय: द्रविण, तरस्, सहस्, बल, शौर्य, स्थाम, शुष्म, शक्ति, पराक्रम
• बोल (एक सुगन्धित गोंद/औषधि) (२.९.१०४) — पर्याय: बोल, गन्धरस, पिण्ड, गोप, रस

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें