🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:49:17 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्राणकर (पुंलिङ्ग)

प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + कर (करोति, कीर्यते अनेन इति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राणकरःप्राणकरौप्राणकराः
द्वितीयाप्राणकरम्प्राणकरौप्राणकरान्
तृतीयाप्राणकरेणप्राणकराभ्याम्प्राणकरैः
चतुर्थीप्राणकरायप्राणकराभ्याम्प्राणकरेभ्यः
पञ्चमीप्राणकरात् / प्राणकराद्प्राणकराभ्याम्प्राणकरेभ्यः
षष्ठीप्राणकरस्यप्राणकरयोःप्राणकराणाम्
सप्तमीप्राणकरेप्राणकरयोःप्राणकरेषु
सम्बोधनहे प्राणकरहे प्राणकरौहे प्राणकराः

अर्थ: प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + कर (करोति, कीर्यते अनेन इति)
English: ‘life-causing’, invigorating, refreshing, Cāṇ.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्राणकर (नपुंसकलिङ्ग)

प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + कर (करोति, कीर्यते अनेन इति)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राणकरम्प्राणकरेप्राणकराणि
द्वितीयाप्राणकरम्प्राणकरेप्राणकराणि
तृतीयाप्राणकरेणप्राणकराभ्याम्प्राणकरैः
चतुर्थीप्राणकरायप्राणकराभ्याम्प्राणकरेभ्यः
पञ्चमीप्राणकरात् / प्राणकराद्प्राणकराभ्याम्प्राणकरेभ्यः
षष्ठीप्राणकरस्यप्राणकरयोःप्राणकराणाम्
सप्तमीप्राणकरेप्राणकरयोःप्राणकरेषु
सम्बोधनहे प्राणकरहे प्राणकरेहे प्राणकराणि

अर्थ: प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + कर (करोति, कीर्यते अनेन इति)
English: ‘life-causing’, invigorating, refreshing, Cāṇ.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें