🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:26:58 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्राणसम (पुंलिङ्ग)

प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + सम (के समान, वैसा ही)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राणसमःप्राणसमौप्राणसमाः
द्वितीयाप्राणसमम्प्राणसमौप्राणसमान्
तृतीयाप्राणसमेनप्राणसमाभ्याम्प्राणसमैः
चतुर्थीप्राणसमायप्राणसमाभ्याम्प्राणसमेभ्यः
पञ्चमीप्राणसमात् / प्राणसमाद्प्राणसमाभ्याम्प्राणसमेभ्यः
षष्ठीप्राणसमस्यप्राणसमयोःप्राणसमानाम्
सप्तमीप्राणसमेप्राणसमयोःप्राणसमेषु
सम्बोधनहे प्राणसमहे प्राणसमौहे प्राणसमाः

अर्थ: प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + सम (के समान, वैसा ही)
English: equal to or as dear as l°, MBh.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्राणसम (नपुंसकलिङ्ग)

प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + सम (के समान, वैसा ही)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्राणसमम्प्राणसमेप्राणसमानि
द्वितीयाप्राणसमम्प्राणसमेप्राणसमानि
तृतीयाप्राणसमेनप्राणसमाभ्याम्प्राणसमैः
चतुर्थीप्राणसमायप्राणसमाभ्याम्प्राणसमेभ्यः
पञ्चमीप्राणसमात् / प्राणसमाद्प्राणसमाभ्याम्प्राणसमेभ्यः
षष्ठीप्राणसमस्यप्राणसमयोःप्राणसमानाम्
सप्तमीप्राणसमेप्राणसमयोःप्राणसमेषु
सम्बोधनहे प्राणसमहे प्राणसमेहे प्राणसमानि

अर्थ: प्राण (जीवन का सांस, जीवनशक्ति) + सम (के समान, वैसा ही)
English: equal to or as dear as l°, MBh.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें