🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:17:12 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रेष्ठ (पुंलिङ्ग)

अत्यंत प्यारा, प्रियतम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रेष्ठःप्रेष्ठौप्रेष्ठाः
द्वितीयाप्रेष्ठम्प्रेष्ठौप्रेष्ठान्
तृतीयाप्रेष्ठेनप्रेष्ठाभ्याम्प्रेष्ठैः
चतुर्थीप्रेष्ठायप्रेष्ठाभ्याम्प्रेष्ठेभ्यः
पञ्चमीप्रेष्ठात् / प्रेष्ठाद्प्रेष्ठाभ्याम्प्रेष्ठेभ्यः
षष्ठीप्रेष्ठस्यप्रेष्ठयोःप्रेष्ठानाम्
सप्तमीप्रेष्ठेप्रेष्ठयोःप्रेष्ठेषु
सम्बोधनहे प्रेष्ठहे प्रेष्ठौहे प्रेष्ठाः

अर्थ: अत्यंत प्यारा, प्रियतम

📚 अमरकोश में:
• खाया हुआ (३.१.११०) — पर्याय: अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त, क्षेपिष्ठ, क्षोदिष्ठ, वरिष्ठ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रेष्ठ (नपुंसकलिङ्ग)

अत्यंत प्यारा, प्रियतम

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रेष्ठम्प्रेष्ठेप्रेष्ठानि
द्वितीयाप्रेष्ठम्प्रेष्ठेप्रेष्ठानि
तृतीयाप्रेष्ठेनप्रेष्ठाभ्याम्प्रेष्ठैः
चतुर्थीप्रेष्ठायप्रेष्ठाभ्याम्प्रेष्ठेभ्यः
पञ्चमीप्रेष्ठात् / प्रेष्ठाद्प्रेष्ठाभ्याम्प्रेष्ठेभ्यः
षष्ठीप्रेष्ठस्यप्रेष्ठयोःप्रेष्ठानाम्
सप्तमीप्रेष्ठेप्रेष्ठयोःप्रेष्ठेषु
सम्बोधनहे प्रेष्ठहे प्रेष्ठेहे प्रेष्ठानि

अर्थ: अत्यंत प्यारा, प्रियतम

📚 अमरकोश में:
• खाया हुआ (३.१.११०) — पर्याय: अभ्यवहृत, अन्न, जग्ध, ग्रस्त, ग्लस्त, अशित, भुक्त, क्षेपिष्ठ, क्षोदिष्ठ, वरिष्ठ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬