🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:46:41 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

प्रैष्य (पुंलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रैष्यःप्रैष्यौप्रैष्याः
द्वितीयाप्रैष्यम्प्रैष्यौप्रैष्यान्
तृतीयाप्रैष्येणप्रैष्याभ्याम्प्रैष्यैः
चतुर्थीप्रैष्यायप्रैष्याभ्याम्प्रैष्येभ्यः
पञ्चमीप्रैष्यात् / प्रैष्याद्प्रैष्याभ्याम्प्रैष्येभ्यः
षष्ठीप्रैष्यस्यप्रैष्ययोःप्रैष्याणाम्
सप्तमीप्रैष्येप्रैष्ययोःप्रैष्येषु
सम्बोधनहे प्रैष्यहे प्रैष्यौहे प्रैष्याः

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक
English: (with जन, AV.) = m. a servant, slave, Mn.; R.

📚 अमरकोश में:
• सेवक (२.१०.१७) — पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक, चेटक, नियोज्य, किंकर, भुजिष्य, परिचारक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

प्रैष्य (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाप्रैष्यम्प्रैष्येप्रैष्याणि
द्वितीयाप्रैष्यम्प्रैष्येप्रैष्याणि
तृतीयाप्रैष्येणप्रैष्याभ्याम्प्रैष्यैः
चतुर्थीप्रैष्यायप्रैष्याभ्याम्प्रैष्येभ्यः
पञ्चमीप्रैष्यात् / प्रैष्याद्प्रैष्याभ्याम्प्रैष्येभ्यः
षष्ठीप्रैष्यस्यप्रैष्ययोःप्रैष्याणाम्
सप्तमीप्रैष्येप्रैष्ययोःप्रैष्येषु
सम्बोधनहे प्रैष्यहे प्रैष्येहे प्रैष्याणि

अर्थ: —
संस्कृत: पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक
English: (with जन, AV.) = m. a servant, slave, Mn.; R.

📚 अमरकोश में:
• सेवक (२.१०.१७) — पर्याय: भृत्य, दासेर, दासेय, दास, गोप्यक, चेटक, नियोज्य, किंकर, भुजिष्य, परिचारक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें