🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:10:07 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बलात् (नपुंसकलिङ्ग)

बलपूर्वक, जबरदस्ती, हिंसापूर्वक, इच्छा के विरुद्ध

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलात् / बलाद्बलान्ती / बलातीबलान्ति
द्वितीयाबलात् / बलाद्बलान्ती / बलातीबलान्ति
तृतीयाबलाताबलाद्भ्याम्बलाद्भिः
चतुर्थीबलातेबलाद्भ्याम्बलाद्भ्यः
पञ्चमीबलातःबलाद्भ्याम्बलाद्भ्यः
षष्ठीबलातःबलातोःबलाताम्
सप्तमीबलातिबलातोःबलात्सु
सम्बोधनहे बलात् / हे बलाद्हे बलान्ती / हे बलातीहे बलान्ति

अर्थ: बलपूर्वक, जबरदस्ती, हिंसापूर्वक, इच्छा के विरुद्ध

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बल (नपुंसकलिङ्ग)

सामर्थ्य, शक्ति, ताकत, वीर्य, ओज

🔎 आपका लिखा रूप बलात् = पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलम्बलेबलानि
द्वितीयाबलम्बलेबलानि
तृतीयाबलेनबलाभ्याम्बलैः
चतुर्थीबलायबलाभ्याम्बलेभ्यः
पञ्चमीबलात् / बलाद्बलाभ्याम्बलेभ्यः
षष्ठीबलस्यबलयोःबलानाम्
सप्तमीबलेबलयोःबलेषु
सम्बोधनहे बलहे बलेहे बलानि

अर्थ: सामर्थ्य, शक्ति, ताकत, वीर्य, ओज
संस्कृत: सामर्थ्यम्, स्थौल्यम् · पर्याय: बलभद्र, प्रलम्बघ्न, बलदेव, अच्युताग्रज, रेवतीरमण

📚 अमरकोश में:
• बलराम के और नाम (१.१.२६) — पर्याय: नीलाम्बर, रौहिणेय, तालाङ्क, मुसली, हली, संकर्षण, सीरपाणि, कालिन्दीभेदन
• द्रविण (३.३.५९) — पर्याय: धन
• वीर्य (३.३.१६३) — पर्याय: प्रभाव

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें