🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:39:19 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बलिष्णु (पुंलिङ्ग)

अपमानित, अनादृत, तिरस्कृत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलिष्णुःबलिष्णूबलिष्णवः
द्वितीयाबलिष्णुम्बलिष्णूबलिष्णून्
तृतीयाबलिष्णुनाबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभिः
चतुर्थीबलिष्णवेबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभ्यः
पञ्चमीबलिष्णोःबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभ्यः
षष्ठीबलिष्णोःबलिष्ण्वोःबलिष्णूनाम्
सप्तमीबलिष्णौबलिष्ण्वोःबलिष्णुषु
सम्बोधनहे बलिष्णोहे बलिष्णूहे बलिष्णवः

अर्थ: अपमानित, अनादृत, तिरस्कृत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बलिष्णु (स्त्रीलिङ्ग)

अपमानित, अनादृत, तिरस्कृत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलिष्णुःबलिष्णूबलिष्णवः
द्वितीयाबलिष्णुम्बलिष्णूबलिष्णूः
तृतीयाबलिष्ण्वाबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभिः
चतुर्थीबलिष्णवे / बलिष्ण्वैबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभ्यः
पञ्चमीबलिष्णोः / बलिष्ण्वाःबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभ्यः
षष्ठीबलिष्णोः / बलिष्ण्वाःबलिष्ण्वोःबलिष्णूनाम्
सप्तमीबलिष्णौ / बलिष्ण्वाम्बलिष्ण्वोःबलिष्णुषु
सम्बोधनहे बलिष्णोहे बलिष्णूहे बलिष्णवः

अर्थ: अपमानित, अनादृत, तिरस्कृत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बलिष्णु (नपुंसकलिङ्ग)

अपमानित, अनादृत, तिरस्कृत

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबलिष्णुबलिष्णुनीबलिष्णूनि
द्वितीयाबलिष्णुबलिष्णुनीबलिष्णूनि
तृतीयाबलिष्णुनाबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभिः
चतुर्थीबलिष्णुने / बलिष्णवेबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभ्यः
पञ्चमीबलिष्णुनः / बलिष्णोःबलिष्णुभ्याम्बलिष्णुभ्यः
षष्ठीबलिष्णुनः / बलिष्णोःबलिष्णुनोः / बलिष्ण्वोःबलिष्णूनाम्
सप्तमीबलिष्णुनि / बलिष्णौबलिष्णुनोः / बलिष्ण्वोःबलिष्णुषु
सम्बोधनहे बलिष्णु / हे बलिष्णोहे बलिष्णुनीहे बलिष्णूनि

अर्थ: अपमानित, अनादृत, तिरस्कृत

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬