🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:47:12 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बहुरिपु (पुंलिङ्ग)

बहु (अधिक, पुष्कल) + रिपु (शत्रु, दुश्मन)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबहुरिपुःबहुरिपूबहुरिपवः
द्वितीयाबहुरिपुम्बहुरिपूबहुरिपून्
तृतीयाबहुरिपुणाबहुरिपुभ्याम्बहुरिपुभिः
चतुर्थीबहुरिपवेबहुरिपुभ्याम्बहुरिपुभ्यः
पञ्चमीबहुरिपोःबहुरिपुभ्याम्बहुरिपुभ्यः
षष्ठीबहुरिपोःबहुरिप्वोःबहुरिपूणाम्
सप्तमीबहुरिपौबहुरिप्वोःबहुरिपुषु
सम्बोधनहे बहुरिपोहे बहुरिपूहे बहुरिपवः

अर्थ: बहु (अधिक, पुष्कल) + रिपु (शत्रु, दुश्मन)
English: one who has many foes, MW.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बहुरिपु (नपुंसकलिङ्ग)

बहु (अधिक, पुष्कल) + रिपु (शत्रु, दुश्मन)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबहुरिपुबहुरिपुणीबहुरिपूणि
द्वितीयाबहुरिपुबहुरिपुणीबहुरिपूणि
तृतीयाबहुरिपुणाबहुरिपुभ्याम्बहुरिपुभिः
चतुर्थीबहुरिपुणे / बहुरिपवेबहुरिपुभ्याम्बहुरिपुभ्यः
पञ्चमीबहुरिपुणः / बहुरिपोःबहुरिपुभ्याम्बहुरिपुभ्यः
षष्ठीबहुरिपुणः / बहुरिपोःबहुरिपुणोः / बहुरिप्वोःबहुरिपूणाम्
सप्तमीबहुरिपुणि / बहुरिपौबहुरिपुणोः / बहुरिप्वोःबहुरिपुषु
सम्बोधनहे बहुरिपु / हे बहुरिपोहे बहुरिपुणीहे बहुरिपूणि

अर्थ: बहु (अधिक, पुष्कल) + रिपु (शत्रु, दुश्मन)
English: one who has many foes, MW.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬