🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:49:35 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बाह्यतर (पुंलिङ्ग)

बाह्य (बहिर्भवः-ष्यञ्, टिलोपः) + तर (पार जाना, पार करना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाह्यतरःबाह्यतरौबाह्यतरे
द्वितीयाबाह्यतरम्बाह्यतरौबाह्यतरान्
तृतीयाबाह्यतरेणबाह्यतराभ्याम्बाह्यतरैः
चतुर्थीबाह्यतरस्मैबाह्यतराभ्याम्बाह्यतरेभ्यः
पञ्चमीबाह्यतरस्मात् / बाह्यतरस्माद्बाह्यतराभ्याम्बाह्यतरेभ्यः
षष्ठीबाह्यतरस्यबाह्यतरयोःबाह्यतरेषाम्
सप्तमीबाह्यतरस्मिन्बाह्यतरयोःबाह्यतरेषु
सम्बोधनहे बाह्यतरहे बाह्यतरौहे बाह्यतरे

अर्थ: बाह्य (बहिर्भवः-ष्यञ्, टिलोपः) + तर (पार जाना, पार करना)
English: being outside, outer, external, Śaṃk.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बाह्यतर (नपुंसकलिङ्ग)

बाह्य (बहिर्भवः-ष्यञ्, टिलोपः) + तर (पार जाना, पार करना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाह्यतरत् / बाह्यतरद्बाह्यतरेबाह्यतराणि
द्वितीयाबाह्यतरत् / बाह्यतरद्बाह्यतरेबाह्यतराणि
तृतीयाबाह्यतरेणबाह्यतराभ्याम्बाह्यतरैः
चतुर्थीबाह्यतरस्मैबाह्यतराभ्याम्बाह्यतरेभ्यः
पञ्चमीबाह्यतरस्मात् / बाह्यतरस्माद्बाह्यतराभ्याम्बाह्यतरेभ्यः
षष्ठीबाह्यतरस्यबाह्यतरयोःबाह्यतरेषाम्
सप्तमीबाह्यतरस्मिन्बाह्यतरयोःबाह्यतरेषु
सम्बोधनहे बाह्यतरत् / हे बाह्यतरद्हे बाह्यतरेहे बाह्यतराणि

अर्थ: बाह्य (बहिर्भवः-ष्यञ्, टिलोपः) + तर (पार जाना, पार करना)
English: being outside, outer, external, Śaṃk.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें