🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:37:18 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बाह्यांस (पुंलिङ्ग)

बाह्य (बहिर्भवः-ष्यञ्, टिलोपः) + अंस (भाग, खंड)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाह्यांसःबाह्यांसौबाह्यांसाः
द्वितीयाबाह्यांसम्बाह्यांसौबाह्यांसान्
तृतीयाबाह्यांसेनबाह्यांसाभ्याम्बाह्यांसैः
चतुर्थीबाह्यांसायबाह्यांसाभ्याम्बाह्यांसेभ्यः
पञ्चमीबाह्यांसात् / बाह्यांसाद्बाह्यांसाभ्याम्बाह्यांसेभ्यः
षष्ठीबाह्यांसस्यबाह्यांसयोःबाह्यांसानाम्
सप्तमीबाह्यांसेबाह्यांसयोःबाह्यांसेषु
सम्बोधनहे बाह्यांसहे बाह्यांसौहे बाह्यांसाः

अर्थ: बाह्य (बहिर्भवः-ष्यञ्, टिलोपः) + अंस (भाग, खंड)
English: holding the hands outside (not between) the knees, Gobh. (cf. बहिर्-जानु).

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बाह्यांस (नपुंसकलिङ्ग)

बाह्य (बहिर्भवः-ष्यञ्, टिलोपः) + अंस (कंधा, अंसफलक)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाह्यांसम्बाह्यांसेबाह्यांसानि
द्वितीयाबाह्यांसम्बाह्यांसेबाह्यांसानि
तृतीयाबाह्यांसेनबाह्यांसाभ्याम्बाह्यांसैः
चतुर्थीबाह्यांसायबाह्यांसाभ्याम्बाह्यांसेभ्यः
पञ्चमीबाह्यांसात् / बाह्यांसाद्बाह्यांसाभ्याम्बाह्यांसेभ्यः
षष्ठीबाह्यांसस्यबाह्यांसयोःबाह्यांसानाम्
सप्तमीबाह्यांसेबाह्यांसयोःबाह्यांसेषु
सम्बोधनहे बाह्यांसहे बाह्यांसेहे बाह्यांसानि

अर्थ: बाह्य (बहिर्भवः-ष्यञ्, टिलोपः) + अंस (कंधा, अंसफलक)
English: holding the hands outside (not between) the knees, Gobh. (cf. बहिर्-जानु).

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬