🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:37:48 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बाह्लीक (नपुंसकलिङ्ग)

शब्दरूप

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबाह्लीकम्बाह्लीकेबाह्लीकानि
द्वितीयाबाह्लीकम्बाह्लीकेबाह्लीकानि
तृतीयाबाह्लीकेनबाह्लीकाभ्याम्बाह्लीकैः
चतुर्थीबाह्लीकायबाह्लीकाभ्याम्बाह्लीकेभ्यः
पञ्चमीबाह्लीकात् / बाह्लीकाद्बाह्लीकाभ्याम्बाह्लीकेभ्यः
षष्ठीबाह्लीकस्यबाह्लीकयोःबाह्लीकानाम्
सप्तमीबाह्लीकेबाह्लीकयोःबाह्लीकेषु
सम्बोधनहे बाह्लीकहे बाह्लीकेहे बाह्लीकानि

अर्थ: —
संस्कृत: कुङ्कुमम्, हिङ्गुवृक्षनिर्यासः · पर्याय: कुङ्कुम, काश्मीरजन्मन्, अग्निशिख, वर, पीतन

📚 अमरकोश में:
• केसर के नाम (२.६.१२५) — पर्याय: कुंकुम, काश्मीरजन्मा, अग्निशिख, वर, पीतन, रक्त, संकोच, पिशुन, धीर, लोहितचन्दन
• हींग (२.९.४०) — पर्याय: सहस्रवेधि, जतुक, हिंगु, रामठ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें