🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:28:22 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बीज (नपुंसकलिङ्ग)

बीज, बीज का दाना, अनाज

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबीजम्बीजेबीजानि
द्वितीयाबीजम्बीजेबीजानि
तृतीयाबीजेनबीजाभ्याम्बीजैः
चतुर्थीबीजायबीजाभ्याम्बीजेभ्यः
पञ्चमीबीजात् / बीजाद्बीजाभ्याम्बीजेभ्यः
षष्ठीबीजस्यबीजयोःबीजानाम्
सप्तमीबीजेबीजयोःबीजेषु
सम्बोधनहे बीजहे बीजेहे बीजानि

अर्थ: बीज, बीज का दाना, अनाज
संस्कृत: पर्याय: हेतु, कारण, प्रमाण, निमित्त, प्रत्यय

📚 अमरकोश में:
• कारण के नाम (१.४.३०) — पर्याय: हेतु, कारण
• वीर्य (२.६.६२) — पर्याय: शुक्र, तेजस्, रेतस्, वीर्य, इन्द्रिय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बीज (पुंलिङ्ग)

नींबू का पेड़

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबीजःबीजौबीजाः
द्वितीयाबीजम्बीजौबीजान्
तृतीयाबीजेनबीजाभ्याम्बीजैः
चतुर्थीबीजायबीजाभ्याम्बीजेभ्यः
पञ्चमीबीजात् / बीजाद्बीजाभ्याम्बीजेभ्यः
षष्ठीबीजस्यबीजयोःबीजानाम्
सप्तमीबीजेबीजयोःबीजेषु
सम्बोधनहे बीजहे बीजौहे बीजाः

अर्थ: नींबू का पेड़
संस्कृत: पर्याय: हेतु, कारण, प्रमाण, निमित्त, प्रत्यय

📚 अमरकोश में:
• कारण के नाम (१.४.३०) — पर्याय: हेतु, कारण
• वीर्य (२.६.६२) — पर्याय: शुक्र, तेजस्, रेतस्, वीर्य, इन्द्रिय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें