🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:40:41 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

बृहत् (पुंलिङ्ग)

विस्तृत, विशाल, बड़ा, स्थूल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबृहन्बृहन्तौबृहन्तः
द्वितीयाबृहन्तम्बृहन्तौबृहतः
तृतीयाबृहताबृहद्भ्याम्बृहद्भिः
चतुर्थीबृहतेबृहद्भ्याम्बृहद्भ्यः
पञ्चमीबृहतःबृहद्भ्याम्बृहद्भ्यः
षष्ठीबृहतःबृहतोःबृहताम्
सप्तमीबृहतिबृहतोःबृहत्सु
सम्बोधनहे बृहन्हे बृहन्तौहे बृहन्तः

अर्थ: विस्तृत, विशाल, बड़ा, स्थूल
संस्कृत: पर्याय: विशङ्कट, पृथु, विशाल, पृथुल, महत्

📚 अमरकोश में:
• विशाल (३.१.५९) — पर्याय: विशंकट, पृथु, विशाल, पृथुल, महत्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बृहत् (स्त्रीलिङ्ग)

विस्तृत, विशाल, बड़ा, स्थूल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबृहत् / बृहद्बृहतौबृहतः
द्वितीयाबृहतम्बृहतौबृहतः
तृतीयाबृहताबृहद्भ्याम्बृहद्भिः
चतुर्थीबृहतेबृहद्भ्याम्बृहद्भ्यः
पञ्चमीबृहतःबृहद्भ्याम्बृहद्भ्यः
षष्ठीबृहतःबृहतोःबृहताम्
सप्तमीबृहतिबृहतोःबृहत्सु
सम्बोधनहे बृहत् / हे बृहद्हे बृहतौहे बृहतः

अर्थ: विस्तृत, विशाल, बड़ा, स्थूल
संस्कृत: पर्याय: विशङ्कट, पृथु, विशाल, पृथुल, महत्

📚 अमरकोश में:
• विशाल (३.१.५९) — पर्याय: विशंकट, पृथु, विशाल, पृथुल, महत्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

बृहत् (नपुंसकलिङ्ग)

विस्तृत, विशाल, बड़ा, स्थूल

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाबृहत् / बृहद्बृहतीबृहन्ति
द्वितीयाबृहत् / बृहद्बृहतीबृहन्ति
तृतीयाबृहताबृहद्भ्याम्बृहद्भिः
चतुर्थीबृहतेबृहद्भ्याम्बृहद्भ्यः
पञ्चमीबृहतःबृहद्भ्याम्बृहद्भ्यः
षष्ठीबृहतःबृहतोःबृहताम्
सप्तमीबृहतिबृहतोःबृहत्सु
सम्बोधनहे बृहत् / हे बृहद्हे बृहतीहे बृहन्ति

अर्थ: विस्तृत, विशाल, बड़ा, स्थूल
संस्कृत: पर्याय: विशङ्कट, पृथु, विशाल, पृथुल, महत्

📚 अमरकोश में:
• विशाल (३.१.५९) — पर्याय: विशंकट, पृथु, विशाल, पृथुल, महत्

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें