🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:25:58 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भद्र (पुंलिङ्ग)

भला, सुखद, समृद्धिशाली

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभद्रःभद्रौभद्राः
द्वितीयाभद्रम्भद्रौभद्रान्
तृतीयाभद्रेणभद्राभ्याम्भद्रैः
चतुर्थीभद्रायभद्राभ्याम्भद्रेभ्यः
पञ्चमीभद्रात् / भद्राद्भद्राभ्याम्भद्रेभ्यः
षष्ठीभद्रस्यभद्रयोःभद्राणाम्
सप्तमीभद्रेभद्रयोःभद्रेषु
सम्बोधनहे भद्रहे भद्रौहे भद्राः

अर्थ: भला, सुखद, समृद्धिशाली
संस्कृत: पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, कल्याण, मङ्गल, शुभ

📚 अमरकोश में:
• शुभ/कल्याण के नाम (१.४.२७) — पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, कल्याण, मंगल, शुभ, भावुक, भविक, भव्य, कुशल, क्षेम
• बैल/साँड़ (२.९.६०) — पर्याय: उक्षा, बलीवर्द, ऋषभ, वृषभ, वृष

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

भद्र (नपुंसकलिङ्ग)

भला, सुखद, समृद्धिशाली

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभद्रम्भद्रेभद्राणि
द्वितीयाभद्रम्भद्रेभद्राणि
तृतीयाभद्रेणभद्राभ्याम्भद्रैः
चतुर्थीभद्रायभद्राभ्याम्भद्रेभ्यः
पञ्चमीभद्रात् / भद्राद्भद्राभ्याम्भद्रेभ्यः
षष्ठीभद्रस्यभद्रयोःभद्राणाम्
सप्तमीभद्रेभद्रयोःभद्रेषु
सम्बोधनहे भद्रहे भद्रेहे भद्राणि

अर्थ: भला, सुखद, समृद्धिशाली
संस्कृत: पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, कल्याण, मङ्गल, शुभ

📚 अमरकोश में:
• शुभ/कल्याण के नाम (१.४.२७) — पर्याय: श्वःश्रेयस, शिव, कल्याण, मंगल, शुभ, भावुक, भविक, भव्य, कुशल, क्षेम
• बैल/साँड़ (२.९.६०) — पर्याय: उक्षा, बलीवर्द, ऋषभ, वृषभ, वृष

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें