🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:29:52 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भर्तव्य (पुंलिङ्ग)

सहन करने या ढोने योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभर्तव्यःभर्तव्यौभर्तव्याः
द्वितीयाभर्तव्यम्भर्तव्यौभर्तव्यान्
तृतीयाभर्तव्येनभर्तव्याभ्याम्भर्तव्यैः
चतुर्थीभर्तव्यायभर्तव्याभ्याम्भर्तव्येभ्यः
पञ्चमीभर्तव्यात् / भर्तव्याद्भर्तव्याभ्याम्भर्तव्येभ्यः
षष्ठीभर्तव्यस्यभर्तव्ययोःभर्तव्यानाम्
सप्तमीभर्तव्येभर्तव्ययोःभर्तव्येषु
सम्बोधनहे भर्तव्यहे भर्तव्यौहे भर्तव्याः

अर्थ: सहन करने या ढोने योग्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

भर्तव्य (नपुंसकलिङ्ग)

सहन करने या ढोने योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभर्तव्यम्भर्तव्येभर्तव्यानि
द्वितीयाभर्तव्यम्भर्तव्येभर्तव्यानि
तृतीयाभर्तव्येनभर्तव्याभ्याम्भर्तव्यैः
चतुर्थीभर्तव्यायभर्तव्याभ्याम्भर्तव्येभ्यः
पञ्चमीभर्तव्यात् / भर्तव्याद्भर्तव्याभ्याम्भर्तव्येभ्यः
षष्ठीभर्तव्यस्यभर्तव्ययोःभर्तव्यानाम्
सप्तमीभर्तव्येभर्तव्ययोःभर्तव्येषु
सम्बोधनहे भर्तव्यहे भर्तव्येहे भर्तव्यानि

अर्थ: सहन करने या ढोने योग्य

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें