🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:44 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भव (पुंलिङ्ग)

उदय होता हुआ या उत्पन्न, जन्म लेता हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभवःभवौभवाः
द्वितीयाभवम्भवौभवान्
तृतीयाभवेनभवाभ्याम्भवैः
चतुर्थीभवायभवाभ्याम्भवेभ्यः
पञ्चमीभवात् / भवाद्भवाभ्याम्भवेभ्यः
षष्ठीभवस्यभवयोःभवानाम्
सप्तमीभवेभवयोःभवेषु
सम्बोधनहे भवहे भवौहे भवाः

अर्थ: उदय होता हुआ या उत्पन्न, जन्म लेता हुआ
संस्कृत: पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 अमरकोश में:
• शिव के और नाम (१.१.४१) — पर्याय: व्योमकेश, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

भव (नपुंसकलिङ्ग)

उदय होता हुआ या उत्पन्न, जन्म लेता हुआ

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभवम्भवेभवानि
द्वितीयाभवम्भवेभवानि
तृतीयाभवेनभवाभ्याम्भवैः
चतुर्थीभवायभवाभ्याम्भवेभ्यः
पञ्चमीभवात् / भवाद्भवाभ्याम्भवेभ्यः
षष्ठीभवस्यभवयोःभवानाम्
सप्तमीभवेभवयोःभवेषु
सम्बोधनहे भवहे भवेहे भवानि

अर्थ: उदय होता हुआ या उत्पन्न, जन्म लेता हुआ
संस्कृत: पर्याय: शम्भु, ईश, पशुपति, शिव, शूलिन्

📚 अमरकोश में:
• शिव के और नाम (१.१.४१) — पर्याय: व्योमकेश, भीम, स्थाणु, रुद्र, उमापति, अहिर्बुध्न्य, अष्टमूर्ति, गजारि, महानट

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें