🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:45:52 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भागधेय (नपुंसकलिङ्ग)

भाग (खण्ड, अंश) + धेय (कार्य में परिणेय, प्रयोज्य)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभागधेयम्भागधेयेभागधेयानि
द्वितीयाभागधेयम्भागधेयेभागधेयानि
तृतीयाभागधेयेनभागधेयाभ्याम्भागधेयैः
चतुर्थीभागधेयायभागधेयाभ्याम्भागधेयेभ्यः
पञ्चमीभागधेयात् / भागधेयाद्भागधेयाभ्याम्भागधेयेभ्यः
षष्ठीभागधेयस्यभागधेययोःभागधेयानाम्
सप्तमीभागधेयेभागधेययोःभागधेयेषु
सम्बोधनहे भागधेयहे भागधेयेहे भागधेयानि

अर्थ: भाग (खण्ड, अंश) + धेय (कार्य में परिणेय, प्रयोज्य)
संस्कृत: पर्याय: दैव, दिष्ट, भाग्य, नियति, विधि
English: a share, portion, property, lot, fate, destiny, RV. &c. &c. happiness, prosperity, Bhartṛ.

📚 अमरकोश में:
• कर (२.८.२७) — पर्याय: कर, बलि
• भाग्य के नाम (१.४.२९) — पर्याय: दैव, दिष्ट, भाग्य, नियति, विधि

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें