🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:46:10 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भाग्य (नपुंसकलिङ्ग)

किस्मत, प्रारब्ध, तकदीर, सौभाग्य या दैव

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाग्यम्भाग्येभाग्यानि
द्वितीयाभाग्यम्भाग्येभाग्यानि
तृतीयाभाग्येनभाग्याभ्याम्भाग्यैः
चतुर्थीभाग्यायभाग्याभ्याम्भाग्येभ्यः
पञ्चमीभाग्यात् / भाग्याद्भाग्याभ्याम्भाग्येभ्यः
षष्ठीभाग्यस्यभाग्ययोःभाग्यानाम्
सप्तमीभाग्येभाग्ययोःभाग्येषु
सम्बोधनहे भाग्यहे भाग्येहे भाग्यानि

अर्थ: किस्मत, प्रारब्ध, तकदीर, सौभाग्य या दैव
संस्कृत: पर्याय: दैव, दिष्ट, भागधेय, नियति, विधि

📚 अमरकोश में:
• भाग्य के नाम (१.४.२९) — पर्याय: दैव, दिष्ट, भागधेय, नियति, विधि
• दिष्ट (३.३.४१) — पर्याय: केवल
• कृतान्त (३.३.७१) — पर्याय: यमराज, सिद्धान्त, बुरा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

भाग्य (पुंलिङ्ग)

कुत्वम्" बांटे जाने के योग्य

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभाग्यःभाग्यौभाग्याः
द्वितीयाभाग्यम्भाग्यौभाग्यान्
तृतीयाभाग्येनभाग्याभ्याम्भाग्यैः
चतुर्थीभाग्यायभाग्याभ्याम्भाग्येभ्यः
पञ्चमीभाग्यात् / भाग्याद्भाग्याभ्याम्भाग्येभ्यः
षष्ठीभाग्यस्यभाग्ययोःभाग्यानाम्
सप्तमीभाग्येभाग्ययोःभाग्येषु
सम्बोधनहे भाग्यहे भाग्यौहे भाग्याः

अर्थ: कुत्वम्" बांटे जाने के योग्य
संस्कृत: पर्याय: दैव, दिष्ट, भागधेय, नियति, विधि

📚 अमरकोश में:
• भाग्य के नाम (१.४.२९) — पर्याय: दैव, दिष्ट, भागधेय, नियति, विधि
• दिष्ट (३.३.४१) — पर्याय: केवल
• कृतान्त (३.३.७१) — पर्याय: यमराज, सिद्धान्त, बुरा

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें