🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:16:30 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भिक्षु (पुंलिङ्ग)

भिखारी, साधु

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभिक्षुःभिक्षूभिक्षवः
द्वितीयाभिक्षुम्भिक्षूभिक्षून्
तृतीयाभिक्षुणाभिक्षुभ्याम्भिक्षुभिः
चतुर्थीभिक्षवेभिक्षुभ्याम्भिक्षुभ्यः
पञ्चमीभिक्षोःभिक्षुभ्याम्भिक्षुभ्यः
षष्ठीभिक्षोःभिक्ष्वोःभिक्षूणाम्
सप्तमीभिक्षौभिक्ष्वोःभिक्षुषु
सम्बोधनहे भिक्षोहे भिक्षूहे भिक्षवः

अर्थ: भिखारी, साधु
संस्कृत: पर्याय: परिव्राज्, कर्मन्दिन्, पाराशरिन्, मस्करिन्

📚 अमरकोश में:
• संन्यासी (२.७.४५) — पर्याय: परिव्राज्, कर्मन्दी, पाराशरी, मस्करी
• कुलीन/श्रेष्ठ व्यक्ति (२.७.३) — पर्याय: महाकुल, कुलीन, आर्य, सभ्य, सज्जन, साधु, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें