🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:51 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भूत (पुंलिङ्ग)

पुत्र, बच्चा

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभूतःभूतौभूताः
द्वितीयाभूतम्भूतौभूतान्
तृतीयाभूतेनभूताभ्याम्भूतैः
चतुर्थीभूतायभूताभ्याम्भूतेभ्यः
पञ्चमीभूतात् / भूताद्भूताभ्याम्भूतेभ्यः
षष्ठीभूतस्यभूतयोःभूतानाम्
सप्तमीभूतेभूतयोःभूतेषु
सम्बोधनहे भूतहे भूतौहे भूताः

अर्थ: पुत्र, बच्चा
संस्कृत: पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, यक्ष, रक्षस्, गन्धर्व

📚 अमरकोश में:
• विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — पर्याय: विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध
• प्राप्त (३.१.१०३) — पर्याय: लब्ध, प्राप्त, विन्न, भावित, आसादित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

भूत (नपुंसकलिङ्ग)

प्राणी

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभूतम्भूतेभूतानि
द्वितीयाभूतम्भूतेभूतानि
तृतीयाभूतेनभूताभ्याम्भूतैः
चतुर्थीभूतायभूताभ्याम्भूतेभ्यः
पञ्चमीभूतात् / भूताद्भूताभ्याम्भूतेभ्यः
षष्ठीभूतस्यभूतयोःभूतानाम्
सप्तमीभूतेभूतयोःभूतेषु
सम्बोधनहे भूतहे भूतेहे भूतानि

अर्थ: प्राणी
संस्कृत: पर्याय: विद्याधर, अप्सरस्, यक्ष, रक्षस्, गन्धर्व

📚 अमरकोश में:
• विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — पर्याय: विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध
• प्राप्त (३.१.१०३) — पर्याय: लब्ध, प्राप्त, विन्न, भावित, आसादित

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें