🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:55 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भेद (पुंलिङ्ग)

टूटना, टुकड़े-टुकड़े होना, फाड़ना, आघात करना

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभेदःभेदौभेदाः
द्वितीयाभेदम्भेदौभेदान्
तृतीयाभेदेनभेदाभ्याम्भेदैः
चतुर्थीभेदायभेदाभ्याम्भेदेभ्यः
पञ्चमीभेदात् / भेदाद्भेदाभ्याम्भेदेभ्यः
षष्ठीभेदस्यभेदयोःभेदानाम्
सप्तमीभेदेभेदयोःभेदेषु
सम्बोधनहे भेदहे भेदौहे भेदाः

अर्थ: टूटना, टुकड़े-टुकड़े होना, फाड़ना, आघात करना
संस्कृत: पर्याय: दण्ड, सामन्, दान

📚 अमरकोश में:
• फूट डालना (२.८.२१) — पर्याय: उपजाप
• प्रकार (३.३.१७१) — पर्याय: समानता
• कोष और सेना से उत्पन्न तेज (२.८.२०) — पर्याय: प्रताप, प्रभाव, दण्ड, साम, दान

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें