🕉️ 23 November 2026, Monday · 01:14:56 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

भ्राजमान (पुंलिङ्ग)

भ्राज (सात सूर्यों में से एक) + मान (आदर, सम्मान)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभ्राजमानःभ्राजमानौभ्राजमानाः
द्वितीयाभ्राजमानम्भ्राजमानौभ्राजमानान्
तृतीयाभ्राजमानेनभ्राजमानाभ्याम्भ्राजमानैः
चतुर्थीभ्राजमानायभ्राजमानाभ्याम्भ्राजमानेभ्यः
पञ्चमीभ्राजमानात् / भ्राजमानाद्भ्राजमानाभ्याम्भ्राजमानेभ्यः
षष्ठीभ्राजमानस्यभ्राजमानयोःभ्राजमानानाम्
सप्तमीभ्राजमानेभ्राजमानयोःभ्राजमानेषु
सम्बोधनहे भ्राजमानहे भ्राजमानौहे भ्राजमानाः

अर्थ: भ्राज (सात सूर्यों में से एक) + मान (आदर, सम्मान)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

भ्राजमान (नपुंसकलिङ्ग)

भ्राज (सात सूर्यों में से एक) + मान (मापना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभ्राजमानम्भ्राजमानेभ्राजमानानि
द्वितीयाभ्राजमानम्भ्राजमानेभ्राजमानानि
तृतीयाभ्राजमानेनभ्राजमानाभ्याम्भ्राजमानैः
चतुर्थीभ्राजमानायभ्राजमानाभ्याम्भ्राजमानेभ्यः
पञ्चमीभ्राजमानात् / भ्राजमानाद्भ्राजमानाभ्याम्भ्राजमानेभ्यः
षष्ठीभ्राजमानस्यभ्राजमानयोःभ्राजमानानाम्
सप्तमीभ्राजमानेभ्राजमानयोःभ्राजमानेषु
सम्बोधनहे भ्राजमानहे भ्राजमानेहे भ्राजमानानि

अर्थ: भ्राज (सात सूर्यों में से एक) + मान (मापना)

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬