🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:22:27 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मकरन्द (पुंलिङ्ग)

फूलों से प्राप्त शहद, मधु, फूलों का रस

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामकरन्दःमकरन्दौमकरन्दाः
द्वितीयामकरन्दम्मकरन्दौमकरन्दान्
तृतीयामकरन्देनमकरन्दाभ्याम्मकरन्दैः
चतुर्थीमकरन्दायमकरन्दाभ्याम्मकरन्देभ्यः
पञ्चमीमकरन्दात् / मकरन्दाद्मकरन्दाभ्याम्मकरन्देभ्यः
षष्ठीमकरन्दस्यमकरन्दयोःमकरन्दानाम्
सप्तमीमकरन्देमकरन्दयोःमकरन्देषु
सम्बोधनहे मकरन्दहे मकरन्दौहे मकरन्दाः

अर्थ: फूलों से प्राप्त शहद, मधु, फूलों का रस
संस्कृत: पर्याय: पुष्परस, मधु, क्षौद्र, माक्षिक

📚 अमरकोश में:
• फूल का रस (२.४.१७) — पर्याय: पुष्परस

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मकरन्द (नपुंसकलिङ्ग)

फूलों का केसर

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामकरन्दम्मकरन्देमकरन्दानि
द्वितीयामकरन्दम्मकरन्देमकरन्दानि
तृतीयामकरन्देनमकरन्दाभ्याम्मकरन्दैः
चतुर्थीमकरन्दायमकरन्दाभ्याम्मकरन्देभ्यः
पञ्चमीमकरन्दात् / मकरन्दाद्मकरन्दाभ्याम्मकरन्देभ्यः
षष्ठीमकरन्दस्यमकरन्दयोःमकरन्दानाम्
सप्तमीमकरन्देमकरन्दयोःमकरन्देषु
सम्बोधनहे मकरन्दहे मकरन्देहे मकरन्दानि

अर्थ: फूलों का केसर
संस्कृत: पर्याय: पुष्परस, मधु, क्षौद्र, माक्षिक

📚 अमरकोश में:
• फूल का रस (२.४.१७) — पर्याय: पुष्परस

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें