🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:45:51 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मण्डल (नपुंसकलिङ्ग)

गोल, वृत्ताकार

🔎 आपका लिखा रूप मण्डलाय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामण्डलम्मण्डलेमण्डलानि
द्वितीयामण्डलम्मण्डलेमण्डलानि
तृतीयामण्डलेनमण्डलाभ्याम्मण्डलैः
चतुर्थीमण्डलायमण्डलाभ्याम्मण्डलेभ्यः
पञ्चमीमण्डलात् / मण्डलाद्मण्डलाभ्याम्मण्डलेभ्यः
षष्ठीमण्डलस्यमण्डलयोःमण्डलानाम्
सप्तमीमण्डलेमण्डलयोःमण्डलेषु
सम्बोधनहे मण्डलहे मण्डलेहे मण्डलानि

अर्थ: गोल, वृत्ताकार
संस्कृत: चक्राकारदिशः नाम, चन्द्रसूर्ययोरुत्पातादिजातमण्डलः · पर्याय: चक्रवाल

📚 अमरकोश में:
• गोल घेरा (१.३.८) — पर्याय: चक्रवाल
• (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा (१.३.३६) — पर्याय: परिवेष, परिधि, उपसूर्यक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मण्डल (पुंलिङ्ग)

गोल, वृत्ताकार

🔎 आपका लिखा रूप मण्डलाय = चतुर्थी विभक्ति, एकवचन (रंगीन खाना)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामण्डलःमण्डलौमण्डलाः
द्वितीयामण्डलम्मण्डलौमण्डलान्
तृतीयामण्डलेनमण्डलाभ्याम्मण्डलैः
चतुर्थीमण्डलायमण्डलाभ्याम्मण्डलेभ्यः
पञ्चमीमण्डलात् / मण्डलाद्मण्डलाभ्याम्मण्डलेभ्यः
षष्ठीमण्डलस्यमण्डलयोःमण्डलानाम्
सप्तमीमण्डलेमण्डलयोःमण्डलेषु
सम्बोधनहे मण्डलहे मण्डलौहे मण्डलाः

अर्थ: गोल, वृत्ताकार
संस्कृत: पर्याय: चक्रवाल

📚 अमरकोश में:
• गोल घेरा (१.३.८) — पर्याय: चक्रवाल
• (सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा (१.३.३६) — पर्याय: परिवेष, परिधि, उपसूर्यक

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें