🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:12:08 AM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

मताक्ष (पुंलिङ्ग)

मत (सोचा हुआ, माना हुआ) + अक्ष (धुरी, धुरा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामताक्षःमताक्षौमताक्षाः
द्वितीयामताक्षम्मताक्षौमताक्षान्
तृतीयामताक्षेणमताक्षाभ्याम्मताक्षैः
चतुर्थीमताक्षायमताक्षाभ्याम्मताक्षेभ्यः
पञ्चमीमताक्षात् / मताक्षाद्मताक्षाभ्याम्मताक्षेभ्यः
षष्ठीमताक्षस्यमताक्षयोःमताक्षाणाम्
सप्तमीमताक्षेमताक्षयोःमताक्षेषु
सम्बोधनहे मताक्षहे मताक्षौहे मताक्षाः

अर्थ: मत (सोचा हुआ, माना हुआ) + अक्ष (धुरी, धुरा)
English: one well skilled in dice (as Śakuni), MBh.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

मताक्ष (नपुंसकलिङ्ग)

मत (सोचा हुआ, माना हुआ) + अक्ष (गाड़ी, छकड़ा)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामताक्षम्मताक्षेमताक्षाणि
द्वितीयामताक्षम्मताक्षेमताक्षाणि
तृतीयामताक्षेणमताक्षाभ्याम्मताक्षैः
चतुर्थीमताक्षायमताक्षाभ्याम्मताक्षेभ्यः
पञ्चमीमताक्षात् / मताक्षाद्मताक्षाभ्याम्मताक्षेभ्यः
षष्ठीमताक्षस्यमताक्षयोःमताक्षाणाम्
सप्तमीमताक्षेमताक्षयोःमताक्षेषु
सम्बोधनहे मताक्षहे मताक्षेहे मताक्षाणि

अर्थ: मत (सोचा हुआ, माना हुआ) + अक्ष (गाड़ी, छकड़ा)
English: one well skilled in dice (as Śakuni), MBh.

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें